انواع و کاربرد مته های طلاسازی
کاربرد مته های طلاسازی؛ راهنمای شناخت و کاربرد مته در طلا و جواهرسازی
مته‌ها و فرزهای دوار از ابزارهای پرکاربرد در طلاسازی و جواهرسازی هستند و در مراحلی مانند سوراخکاری، ایجاد شیار، آمادهسازی جای سنگ، ریل‌سازی، اصلاح چنگ‌ها و فرم‌دهی فلز به کار می‌روند.
در کارگاه‌های طلاسازی معمولاً به بسیاری از این ابزارها به‌صورت عمومی مته گفته میشود و هنرجو نیز همین نام‌ها را در آموزشگاه یاد می‌گیرد. در منابع تخصصی جواهرسازی، اما بخشی از این ابزارها با عنوان Bur شناخته می‌شوند؛ یعنی ابزارهای دوار براده‌بردار که هر شکل آن برای کار مشخصی طراحی شده است. برای نمونه، Ball Bur، Setting Bur، Hart Bur، Cone Bur، Cup Bur و Wheel Bur از شکل‌های شناخته‌شده در ابزارهای جواهرسازی هستند.
بنابراین در این مقاله نام رایج کارگاهی را حفظ می‌کنیم و هرجا معادل تخصصی شناخته‌شده‌ای وجود داشته باشد، آن را نیز ذکر می‌کنیم تا هنرجو بتواند هنگام مطالعه منابع تخصصی یا خرید ابزار، شکل و نام آن را بهتر تطبیق دهد.
انواع مته های مورد استفاده در طلاسازی
جدول زیر مهم‌ترین مته‌ها و فرزهای مورد استفاده در طلاسازی و مخراجکاری را در یک نگاه نشان می‌دهد:
| ردیف | نام رایج کارگاهی | نام تخصصی یا نزدیک در منابع | شکل کلی | کاربرد رایج |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | مته گرد | Ball Bur / Round Bur | سر کروی و دندانه‌دار | ایجاد و گشادکردن سوراخ، ایجاد حفره، برداشتن موضعی فلز و برخی عملیات مخراجکاری |
| ۲ | مته اشکی | Bud Bur / Flame Bur، بسته به فرم | کشیده و اشکی‌شکل | اصلاح و گشادکردن سوراخ، فرم‌دهی و برخی عملیات مخراجکاری |
| ۳ | مته دیسکی | Wheel Bur | دیسک تخت با لبه برنده | ایجاد شیار، خطوط منظم، بازکردن دیواره و برخی عملیات ریل‌سازی |
| ۴ | مته ستاره | معادل واحد و قطعی وابسته به فرم ابزار | سر چندلبه با فرم ستاره‌ای | ایجاد و اصلاح شیار و برخی عملیات ریل‌سازی |
| ۵ | مته کونیک | Cone Bur | مخروطی | گشادکردن سوراخ، اصلاح لبه و نازک‌کاری یا فرم‌دهی دیواره |
| ۶ | مته پاملخی | Bud / Flame Bur، بسته به فرم | کشیده و فرم‌دار | فرم‌دهی، اصلاح سوراخ و برخی عملیات ظریف مخراجکاری |
| ۷ | مته قلم‌زنی | Setting Bur یا ابزار فرم‌دار مشابه، بسته به شکل | سر فرم‌دار و دندانه‌دار | ایجاد یا اصلاح نشیمن و ریل برای انواع سنگ |
| ۸ | مته برلیان | در برخی فرم‌ها نزدیک به Hart / Bearing Bur | فرم زاویه‌دار | ایجاد نشیمن و اصلاح پایه در برخی عملیات مخراجکاری |
| ۹ | مته چتری | در فرم فنجانی، Cup Bur | سر فنجانی یا چتری | فرم‌دهی انتهای چنگ، سیم و برخی عملیات ظریف |
| ۱۰ | مته دریلی | Twist Drill / Drill Bit | شیار مارپیچی | سوراخکاری اولیه و ایجاد مسیر برای اره‌کاری یا عملیات بعدی |
توجه: نام‌هایی مانند مته گرد، اشکی، پاملخی، برلیان، چتری و ستاره، اصطلاحات رایج کارگاهی هستند و ممکن است نام‌گذاری آن‌ها بین سازندگان ابزار یا کارگاه‌های مختلف تفاوت داشته باشد. بنابراین هنگام تطبیق با منابع خارجی، شکل ابزار و کاربرد آن را در کنار نام بررسی کنید.
در منابع تخصصی، برای مثال Ball Bur برای سوراخکاری، گشادکردن سوراخ، ایجاد حفره و برخی عملیات سنگ‌گذاری معرفی شده و Wheel Bur برای ایجاد لبه‌ها و شیارهای مشخص کاربرد دارد.
۱. مته گرد؛ Ball Bur
مته گرد یکی از پرکاربردترین ابزارهای دوار در طلاسازی و مخراجکاری است. قسمت برنده آن به شکل کروی ساخته شده و امکان برداشتن کنترل‌شده فلز از زوایای مختلف را فراهم می‌کند.
از این مته میتوان برای ایجاد یا گشادکردن سوراخ، ایجاد حفره، برداشتن موضعی فلز، اصلاح جای سنگ و آمادهسازی برخی قسمت‌های پایه استفاده کرد.
یکی از مزیت‌های مهم Ball Bur دسترسی آن به نقاط محدود و امکان حرکت در زوایای مختلف است. در آموزش‌های GIA نیز از Ball Bur برای ایجاد فضای آزاد در زیر سنگ استفاده شده است.
۲. مته اشکی؛ Bud یا Flame Bur
مته اشکی دارای فرم کشیده و منحنی است و در کارگاه‌ها برای عملیات ظریف و دسترسی به قسمت‌هایی که ابزارهای بزرگتر به آن‌ها دسترسی مناسبی ندارند، استفاده میشود.
در منابع تخصصی، بسته به شکل دقیق ابزار، فرم‌های نزدیک به آن با نام Bud Bur یا Flame Bur شناخته می‌شوند. Flame معمولاً کشیده‌تر و باریک‌تر از Bud است و برای فرم‌دهی، حکاکی و ایجاد انحنا نیز کاربرد دارد.
از این ابزار در طلاسازی و مخراجکاری برای اصلاح سوراخ، گشادکردن تدریجی آن، فرم‌دهی و آمادهسازی برخی قسمت‌های جای سنگ استفاده میشود.
۳. مته دیسکی؛ Wheel Bur
مته دیسکی دارای قسمت برنده‌ای به شکل دیسک است و برای ایجاد شیار و برداشتن کنترل‌شده فلز در امتداد یک خط کاربرد دارد.
در مخراجکاری، بسته به اندازه و ضخامت ابزار، میتوان از آن برای بازکردن دیواره‌ها، ایجاد شیارهای مستقیم و اصلاح لبه‌های داخلی استفاده کرد.
Wheel Bur در منابع تخصصی جواهرسازی برای بازکردن دیواره‌های کانال و ایجاد لبه‌های داخلی مشخص معرفی شده است.
۴. مته ستاره
مته ستاره از ابزارهایی است که نام آن بیشتر در زبان کارگاهی طلاسازی و مخراجکاری شنیده میشود. فرم قسمت برنده آن با ابزارهای گرد یا مخروطی متفاوت است و همین هندسه باعث میشود برای ایجاد و اصلاح برخی شیارها و قسمت‌های مشخص پایه کاربرد داشته باشد.
از این مته به‌ویژه در برخی عملیات ریل‌سازی و ایجاد شیار در پایه‌های ریلی استفاده میشود.
برای این ابزار نمی‌توان بدون مشاهده شکل دقیق آن، یک نام انگلیسی واحد را قطعی دانست؛ زیرا ابزارهای مشابه از نظر فرم و تعداد لبه‌های برنده ممکن است در کاتالوگ‌های خارجی با نام‌های متفاوت عرضه شوند.
۵. مته کونیک؛ Cone Bur
مته کونیک یا Cone Bur دارای فرم مخروطی است و یکی از ابزارهای کاربردی برای اصلاح و فرم‌دهی سوراخ‌ها و قسمت‌های داخلی قطعه محسوب میشود.
از آن برای گشادکردن سوراخ، اصلاح لبه سوراخ، تمیزکردن قسمت پشتی سوراخ و برخی عملیات فرم‌دهی و نازک‌کاری استفاده میشود.
Cone Bur در منابع تخصصی جواهرسازی نیز برای گشادکردن و اصلاح سوراخ‌ها و تنظیم موقعیت سوراخ در برخی عملیات سنگ‌گذاری معرفی شده است.
نباید Cone Bur را با Inverted Cone Bur یکی دانست. فرم معکوس این ابزار برای ایجاد زیر‌بُر و برخی شیارهای خاص کاربرد دارد.
۶. مته پاملخی
مته پاملخی از ابزارهای فرم‌دار مورد استفاده در طلاسازی و مخراجکاری است و نام آن از شکل ظاهری ابزار گرفته شده است.
بسته به فرم دقیق، ابزارهای نزدیک به آن در منابع خارجی با نام‌هایی مانند Bud Bur یا Flame Bur دیده می‌شوند. این ابزارها برای گشادکردن و اصلاح سوراخ، فرم‌دهی تدریجی و برخی عملیات مربوط به جای سنگ استفاده می‌شوند.
تفاوت مته پاملخی با مته گرد، در درجه اول به هندسه قسمت برنده و نوع سطحی که ابزار روی قطعه ایجاد می‌کند مربوط است؛ بنابراین انتخاب میان آن‌ها باید بر اساس فرم موردنیاز انجام شود، نه صرفاً اندازه ابزار.
۷. مته قلم‌زنی؛ Setting Bur و ابزارهای فرم‌دار مشابه
مته قلم‌زنی در کارگاه‌های طلاسازی و به‌ویژه مخراجکاری برای ایجاد یا اصلاح شیار و نشیمن سنگ استفاده میشود.
در منابع تخصصی، Setting Bur یکی از ابزارهای اصلی برای ایجاد نشیمن سنگ در پایه‌های چنگی، بزل و تیوب معرفی شده است. البته تطبیق دقیق «مته قلم‌زنی» با Setting Bur به شکل واقعی ابزار بستگی دارد و نباید صرفاً بر اساس نام، این دو را کاملاً یکسان دانست.
در عملیات سنگ‌گذاری، انتخاب اندازه و فرم مناسب اهمیت زیادی دارد؛ برای نمونه، در یک دستورالعمل Stuller تأکید شده است که اندازه Setting Bur باید متناسب با ابعاد سنگ و ضخامت چنگ انتخاب شود.
۸. مته برلیان؛ ابزارهای ایجاد نشیمن سنگ
مته برلیان یکی از نام‌های رایج کارگاهی است که در عملیات مخراجکاری برای ایجاد و اصلاح قسمت‌هایی از نشیمن سنگ استفاده میشود.
در منابع تخصصی خارجی، ابزارهایی مانند Hart Bur برای ایجاد نشیمن زاویه‌دار در چنگ‌ها و عملیات‌هایی مانند Flush Setting و Channel Setting به کار می‌روند. Hart Bur در زوایای مختلف از جمله ۴۵، ۷۰ و ۹۰ درجه عرضه میشود.
بنابراین اگر شکل مته برلیان مورد استفاده در کارگاه با فرم Hart یا Bearing Bur مطابقت داشته باشد، این نام‌ها می‌توانند برای جست‌وجوی منابع خارجی مفید باشند؛ اما صرفاً بر اساس نام «برلیان» نمی‌توان یک معادل واحد و قطعی تعیین کرد.
۹. مته چتری؛ Cup Bur
مته چتری در کارگاه‌های طلاسازی برای برخی عملیات فرم‌دهی ظریف مورد استفاده قرار می‌گیرد. اگر قسمت برنده آن به شکل فنجانی باشد، نزدیک‌ترین اصطلاح تخصصی آن Cup Bur است.
Cup Bur در منابع تخصصی برای گردکردن و فرم‌دهی انتهای چنگ، سیم و پرچ و اصلاح نوک چنگ‌ها استفاده میشود. شیارهای داخلی سر ابزار باعث می‌شوند بتواند سطح موردنظر را به‌صورت کنترل‌شده فرم دهد.
در مخراجکاری، اندازه Cup Bur باید با قطر قسمت موردنظر هماهنگ باشد؛ ابزار بیش از حد کوچک میتواند شیار ناخواسته روی نوک چنگ ایجاد کند.
۱۰. مته دریلی؛ Twist Drill
مته دریلی برخلاف بسیاری از ابزارهای بالا، یک مته سوراخکاری واقعی است. فرم مارپیچی آن برای ایجاد سوراخ و خارج‌کردن براده از مسیر سوراخ طراحی شده است.
در طلاسازی از مته دریلی برای سوراخکاری اولیه، ایجاد مسیر برای اره‌کاری و ایجاد سوراخ‌هایی که بعداً با ابزارهای دیگر اصلاح یا بزرگتر می‌شوند استفاده میشود.
در این مرحله، هم‌محوری ابزار و کنترل فشار اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مته‌های ظریف در صورت گیرکردن، انحراف یا اعمال فشار جانبی می‌توانند به‌راحتی بشکنند.
جدول انتخاب سریع مته برای کارهای مختلف
برای هنرجو، دانستن نام ابزار به‌تنهایی کافی نیست؛ مهم‌تر این است که بداند برای هر عملیات از کجا شروع کند.
| هدف کار | ابزار مناسب یا نقطه شروع |
|---|---|
| ایجاد سوراخ اولیه | مته دریلی یا Twist Drill |
| گشادکردن سوراخ | مته گرد، کونیک یا فرم‌های Bud/Flame |
| ایجاد حفره موضعی | مته گرد یا Ball Bur |
| ایجاد شیار مستقیم | مته دیسکی یا Wheel Bur |
| ایجاد نشیمن برای سنگ | Setting Bur یا ابزارهای فرم‌دار مناسب |
| ایجاد نشیمن زاویه‌دار | Hart Bur یا ابزار مشابه، متناسب با پایه |
| ایجاد زیر‌بُر | Inverted Cone Bur |
| فرم‌دهی نوک چنگ | مته چتری یا Cup Bur در صورت تطابق فرم |
| اصلاح ریل | ابزار فرم‌دار متناسب با نوع ریل و سنگ |
| فرم‌دهی نقاط محدود | مته‌های اشکی، پاملخی یا Flame/Bud متناسب با شکل کار |
این جدول یک راهنمای عمومی است و انتخاب نهایی به نوع سنگ، ابعاد سنگ، جنس و ضخامت فلز، نوع پایه و مرحله انجام کار بستگی دارد.
نکات مهم هنگام استفاده از مته‌های طلاسازی
انتخاب مته مناسب تنها بخشی از کار است. روش استفاده نیز بر کیفیت کار و عمر ابزار تأثیر مستقیم دارد.
فشار بیش از حد وارد نکنید
در ابزارهای ظریف، فشار زیاد الزاماً باعث سرعت بیشتر نمی‌شود و میتواند باعث افزایش حرارت، کندشدن ابزار یا شکست آن شود.
هم‌محوری ابزار را بررسی کنید
اگر مته یا فرز در کولت به‌درستی بسته نشده باشد، لنگی ابزار میتواند باعث لرزش، ایجاد خط روی قطعه و حتی شکست ابزار شود.
سرعت را متناسب با ابزار انتخاب کنید
برای همه مته‌ها یک سرعت ثابت مناسب وجود ندارد. قطر ابزار، جنس ابزار، جنس قطعه و نوع عملیات در تعیین سرعت مناسب مؤثرند.
از روان‌کاری مناسب استفاده کنید
روان‌کاری میتواند اصطکاک و حرارت را کاهش دهد و به افزایش عمر ابزار کمک کند. منابع تخصصی Burs نیز استفاده از روانکننده را در کار با این ابزارها توصیه می‌کنند.
مته کند را به زور وارد قطعه نکنید
اگر ابزار به‌جای برادهبرداری مناسب، سطح را می‌ساید یا بیش از حد گرم میشود، ادامه کار با فشار بیشتر راه‌حل مناسبی نیست. ابزار باید بررسی، تمیز یا در صورت نیاز تعویض شود.
چرا مته طلاسازی می‌شکند؟
شکستن مته همیشه به معنی بی‌کیفیت بودن ابزار نیست. چند عامل رایج میتواند باعث شکست آن شود:
- فشار بیش از حد دست
- لنگی کولت یا ابزار
- انتخاب نادرست شکل یا اندازه مته
- سرعت نامتناسب با عملیات
- گیرکردن ناگهانی ابزار
- استفاده از ابزار کند یا آسیب‌دیده
- واردکردن فشار جانبی به مته‌های ظریف
- تخلیه نامناسب براده در سوراخکاری
در کار با ابزارهای ظریف، کنترل حرکت دست و انتخاب ابزار مناسب معمولاً از اعمال نیروی بیشتر مهم‌تر است.
هنگام خرید مته طلاسازی به چه نکاتی توجه کنیم؟
هنگام خرید، فقط تعداد ابزارهای یک مجموعه را ملاک قرار ندهید. این موارد اهمیت بیشتری دارند:
شکل ابزار: باید با عملیات موردنظر هماهنگ باشد.
قطر ابزار: باید متناسب با ابعاد سوراخ، شیار، سنگ و ضخامت قطعه انتخاب شود.
جنس ابزار: Burs جواهرسازی در جنس‌هایی مانند فولاد پرکربن، HSS و کاربید تولید می‌شوند و هرکدام ویژگی‌های متفاوتی از نظر سختی، مقاومت حرارتی، دوام لبه و کاربرد دارند. Stuller نیز تفاوت کاربرد این مواد را در راهنمای ابزار خود توضیح داده است.
کیفیت ساخت و هم‌محوری: در ابزارهای کوچک و دقیق، لنگی کم اهمیت زیادی دارد.
تیزی لبه‌ها: ابزار کند میتواند کیفیت سطح را پایین بیاورد و فشار بیشتری به دست و دستگاه وارد کند.
تناسب ابزار با عملیات: یک ست بزرگ لزوماً بهتر از چند ابزار باکیفیت و متناسب با کار شما نیست.
جمع‌بندی کاربرد مته های طلاسازی
مته‌های مورد استفاده در طلاسازی و مخراجکاری، با وجود شباهت ظاهری، وظایف یکسانی ندارند. شکل قسمت برنده، قطر ابزار و نوع عملیات مشخص می‌کند که کدام مته برای ایجاد سوراخ، کدام برای شیارزنی و کدام برای آمادهسازی جای سنگ یا فرم‌دهی چنگ مناسب‌تر است.
برای هنرجو دانستن کاربرد مته های طلاسازی و شناخت نام‌های رایج کارگاهی مانند مته گرد، اشکی، دیسکی، ستاره، کونیک، پاملخی، قلم‌زنی، برلیان، چتری و دریلی اهمیت عملی دارد؛ اما آشنایی با اصطلاحات تخصصی مانند Ball Bur، Wheel Bur، Cone Bur، Setting Bur، Hart Bur، Cup Bur و Twist Drill نیز کمک می‌کند هنگام مطالعه منابع تخصصی یا خرید ابزار، شناخت دقیق‌تری داشته باشد.
در نهایت، انتخاب ابزار باید بر اساس شکل ابزار و کاربرد مته های طلاسازی که قرار است انجام دهد صورت گیرد، نه صرفاً نام آن.
برای آشنایی با ابزارهای مورد استفاده در طلاسازی و مشاهده تجهیزات مرتبط، می‌توانید به بخش معرفی ابزار طلاسازی + قیمت طلاپیشه مراجعه کنید.
چنانچه قصد تقویت امنیت مجموعه طلاسازی و طلافروشی خود را با نصب حفاظ دارید،⇐ اینجا ⇒ کلیک کنید.
توصیه برای مطالعه بیشتر:
طلاپیشه در شبکه‌های اجتماعی
در کانال‌های طلاپیشه در بله و ایتا می‌توانید به فیلم‌های آموزشی، نکات فنی طلاسازی و جواهرسازی و اطلاعات روز قیمت طلا و نقره دسترسی داشته باشید.
همچنین می‌توانید سؤال‌های خود را مطرح کنید، درباره مسائل فنی گفت‌وگو کنید و با دیگر علاقه‌مندان و فعالان حوزه طلا و جواهرسازی در ارتباط باشید.
خوشحال می‌شویم در بله و ایتا همراه طلاپیشه باشید.
📌 طلاپیشه؛ مرجع آموزش رایگان طلاسازی
🔹 عضویت در کانال طلاپیشه در بله
🔹 عضویت در کانال طلاپیشه در ایتا
سوالات متداول کاربرد مته های طلاسازی
۱. علت شکستن مته طلاسازی چیست؟
فشار بیش از حد، سرعت نامناسب، گیرکردن ابزار در فلز، انتخاب نادرست اندازه مته و گرم‌شدن بیش از حد از عوامل رایج شکست مته هستند. استفاده از روانکننده و برداشتن براده به‌صورت کنترل‌شده به افزایش عمر ابزار کمک می‌کند.
۲. برای سوراخکاری اولیه طلا از کدام مته استفاده میشود؟
برای ایجاد سوراخ اولیه معمولاً از مته دریلی استفاده میشود. پس از ایجاد سوراخ اولیه، میتوان با مته‌ها یا فرزهای مناسب، سوراخ را بزرگتر یا محل نشیمن سنگ را آماده کرد.
۳. برای مخراجکاری، مته گرد چه کاربردی دارد؟
مته گرد برای ایجاد یا گسترش حفرههای گرد و آمادهسازی فلز در برخی مراحل نشاندن سنگ استفاده میشود. اندازه آن باید متناسب با ابعاد سنگ و نوع نشیمن انتخاب شود.
۴. آیا اندازه مته در کیفیت کار طلاسازی اهمیت دارد؟
بله. انتخاب اندازه نامناسب میتواند باعث برداشتن بیش از حد فلز، ایجاد نشیمن نامناسب یا آسیب به پایه و سنگ شود. انتخاب ابزار باید بر اساس شکل کار، ابعاد سنگ و مقدار فلزی که باید برداشته شود انجام شود.
۵. آیا برای کار با مته و فرز طلاسازی استفاده از روانکننده لازم است؟
در بسیاری از عملیات برادهبرداری، استفاده از روانکننده مناسب باعث کاهش اصطکاک و حرارت، روانتر شدن برش و افزایش عمر ابزار میشود.
