دانستنی های کوتاه طلا؛ ۹ حقیقت جذاب و علمی درباره طلا
دانستنی های طلا؛ طلا فقط یک فلز گرانبها برای ساخت زیورآلات نیست؛ از نظر شیمی، فیزیک و مهندسی مواد هم فلزی بسیار خاص است. ویژگیهایی مثل چکشخواری بالا، مفتولپذیری، مقاومت در برابر اکسیدشدن و رسانایی الکتریکی باعث شدهاند طلا هم در کارگاه طلاسازی و هم در صنایع پیشرفته جایگاه ویژهای داشته باشد.
در این مطلب چند دانستنی و حقایق جالب درباره طلا را مرور میکنیم؛ بعضی از آنها شاید برایتان آشنا باشند و بعضی دیگر میتوانند نگاهتان را به این فلز تغییر دهند.
۱. چرا طلا این رنگ زرد خاص را دارد؟
یکی از خواص طلا رنگ آن است، طلا در حالت تقریباً خالص، رنگی زرد و درخشان دارد؛ ویژگیای که آن را از بسیاری از فلزات رایج متمایز میکند.
البته رنگ طلایی که در زیورآلات میبینیم همیشه مربوط به طلای خالص نیست. وقتی طلا با فلزات دیگری مانند نقره و مس آلیاژ میشود، رنگ و ویژگیهای مکانیکی آن تغییر میکند. به همین دلیل است که در بازار با طلاهای زرد، رزگلد و برخی آلیاژهای سفیدرنگ روبهرو میشویم. نسبت فلزات موجود در آلیاژ، علاوه بر رنگ، روی سختی و رفتار فلز هنگام ساخت نیز اثر میگذارد.
این نکته برای طلاساز اهمیت زیادی دارد؛ چون انتخاب آلیاژ فقط یک انتخاب ظاهری نیست و میتواند روی نورد، خمکاری، لحیمکاری، پرداخت و حتی مقاومت قطعه نهایی تأثیر بگذارد.
۲. چرا نماد شیمیایی طلا «Au» است؟
اگر تا امروز برایتان سؤال بوده که چرا نماد طلا در جدول تناوبی «G» یا «Go» نیست، پاسخ را باید در زبان لاتین جستوجو کرد.
نماد Au از واژه لاتین Aurum گرفته شده است؛ واژهای که به مفهوم درخشش یا طلوع درخشان ارتباط داده میشود. عدد اتمی طلا نیز ۷۹ است.
۳. طلا یکی از چکشخوارترین و مفتولپذیرترین فلزات است
یکی از ویژگیهای بسیار مهم طلا برای طلاساز، قابلیت تغییر شکل آن است.
طلای خالص را میتوان تحت نیرو به ورقههای بسیار نازک تبدیل کرد یا آن را به شکل مفتولهای بسیار باریک کشید. منابع زمینشناسی ایالات متحده طلا را از چکشخوارترین و مفتولپذیرترین فلزات معرفی میکنند.
اما یک نکته فنی مهم وجود دارد: طلای خالص بسیار نرم است. به همین دلیل در ساخت بیشتر زیورآلات، از آلیاژهای طلا استفاده میشود تا سختی، استحکام و مقاومت سایشی افزایش پیدا کند.
پس وقتی درباره «نرمی طلا» صحبت میکنیم، باید بین طلای خالص و آلیاژهای مورد استفاده در جواهرسازی تفاوت قائل شویم.
۴. چگالی طلا واقعاً بالاست
چگالی طلای خالص حدود ۱۹٫۳ گرم بر سانتیمتر مکعب است. به همین دلیل مقدار نسبتاً کمی از طلا میتواند وزن قابل توجهی داشته باشد.
این ویژگی فقط یک عدد در کتابهای علمی نیست؛ در کار طلاسازی و گوهرشناسی هم اهمیت دارد. تفاوت چگالی میتواند در برخی روشهای شناسایی و جداسازی فلزات مورد استفاده قرار گیرد.
البته در مورد زیورآلات ساختهشده از آلیاژ طلا، چگالی دقیق دیگر الزاماً ۱۹٫۳ نیست و به ترکیب آلیاژ بستگی دارد.
۵. چرا طلا بهراحتی زنگ نمیزند؟
طلا به دلیل واکنشپذیری نسبتاً پایین، در شرایط معمول بهسادگی اکسید نمیشود و مانند آهن دچار زنگزدگی معمولی نمیشود. به همین دلیل در دسته فلزات نجیب قرار میگیرد.
همین ویژگی یکی از دلایل مهم استفاده تاریخی از طلا در زیورآلات است. البته این به معنی «واکنشناپذیری مطلق» نیست؛ طلا در شرایط و محیطهای شیمیایی خاص میتواند حل یا وارد واکنش شود.
برای مثال، طلا در تیزاب سلطانی حل میشود. بنابراین جمله «طلا هیچ مادهای روی آن اثر نمیگذارد» از نظر علمی درست نیست.
۶. بیشتر طلایی که در زیورآلات میبینیم، طلای خالص نیست
این نکته برای هنرجوی طلاسازی بسیار مهم است.
طلای خالص به دلیل نرمی زیاد برای بسیاری از کاربردهای روزمره مناسب نیست. به همین دلیل با فلزات دیگر آلیاژ میشود. مفهوم عیار نیز به مقدار طلای موجود در آلیاژ مربوط است.
برای مثال، در سیستم ۲۴ قسمتی، طلای ۱۸ عیار یعنی ۱۸ قسمت از ۲۴ قسمت آلیاژ طلاست؛ یعنی از نظر تئوری حدود ۷۵ درصد طلا دارد.
در نتیجه، رنگ، سختی، قابلیت کار و برخی رفتارهای حرارتی قطعه فقط به «طلا بودن» آن بستگی ندارد؛ بلکه ترکیب آلیاژ نقش بسیار مهمی دارد.
۷. طلا فقط برای ساخت زیورآلات نیست
شاید تصور کنیم کاربرد اصلی طلا همان ساخت انگشتر، گردنبند، دستبند و سایر زیورآلات است؛ اما ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی طلا باعث شده این فلز در صنایع مختلف نیز استفاده شود.
از جمله کاربردهای آن میتوان به الکترونیک، تجهیزات ارتباطی، هوافضا، برخی تجهیزات پزشکی و دندانپزشکی اشاره کرد. رسانایی الکتریکی خوب و مقاومت در برابر خوردگی، از ویژگیهایی هستند که طلا را برای برخی کاربردهای صنعتی ارزشمند میکنند.
بنابراین ارزش طلا فقط به کمیابی و زیبایی آن محدود نمیشود؛ خواص مهندسی این فلز نیز بخشی از ارزش واقعی آن هستند.
۸. طلای موجود روی زمین از کجا آمده است؟
این قسمت یکی از جذابترین موضوعات علمی درباره طلاست، اما باید با دقت درباره آن صحبت کرد.
طلا در زمین عنصری بسیار کمیاب است و در پوسته زمین با غلظت بسیار پایینی یافت میشود. مطالعات زمینشناسی همچنین نشان میدهند که شهابسنگها حاوی مقادیر متفاوتی طلا هستند.
اما اینکه بگوییم «تمام طلای زمین از شهابسنگهایی آمده که بعد از شکلگیری زمین به آن برخورد کردهاند» بیان دقیقی نیست. منشأ نهایی عناصر سنگین مانند طلا به فرایندهای کیهانی پیش از شکلگیری منظومه شمسی مربوط است و داستان حضور و تمرکز طلا روی زمین پیچیدهتر از یک ورود ساده توسط شهابسنگهاست.
این یکی از همان جاهایی است که یک «دانستنی جذاب» میتواند با کمی سادهسازی، به یک باور علمی نادرست تبدیل شود.
۹. چرا طلا برای طلاساز فلز جالبی است؟
اگر از دید یک طلاساز نگاه کنیم، جذابیت طلا فقط در قیمت آن نیست.
طلاساز با فلزی کار میکند که باید بتواند آن را ذوب، آلیاژ، نورد، برش، خم، لحیم، فرمدهی و پرداخت کند و در نهایت به یک قطعه دقیق و زیبا تبدیل شود.
در این مسیر، شناخت رفتار طلا و آلیاژ آن اهمیت زیادی دارد. اینکه یک قطعه هنگام نورد چگونه تغییر شکل دهد، هنگام حرارت چه رفتاری داشته باشد یا هنگام پرداخت چقدر سریع فرم بگیرد، همگی به خواص فلز و ترکیب آلیاژ مربوط میشوند.
به همین دلیل، هرچه طلاساز شناخت علمیتری از فلز داشته باشد، تصمیمهای کارگاهی او نیز دقیقتر خواهد بود.
یک نکته جالب برای هنرجویان طلاسازی
وقتی درباره طلا و دانستنی های طلا صحبت میکنیم، بهتر است سه موضوع را از هم جدا کنیم:
طلای خالص، آلیاژ طلا و زیورآلات ساختهشده از آلیاژ طلا.
بسیاری از تفاوتهایی که در سختی، رنگ، ذوب، فرمدهی، لحیمکاری و پرداخت مشاهده میکنیم، نتیجه همین تفاوت است. بنابراین شناخت فلز فقط یک موضوع تئوری نیست؛ مستقیماً با کیفیت کار طلاساز ارتباط دارد.
طلا؛ ترکیب کمنظیری از علم، صنعت و هنر
شاید دلیل جذابیت طلا همین ترکیب باشد: فلزی که از یک طرف هزاران سال در هنر و زیورآلات استفاده شده و از طرف دیگر، به دلیل خواص ویژه خود هنوز در فناوریهای مدرن کاربرد دارد.
اگر به طلاسازی علاقه دارید، شناخت چنین ویژگیهایی کمک میکند طلا را فقط بهعنوان یک فلز گرانبها نبینید؛ بلکه آن را بهعنوان مادهای مهندسیشده که رفتار آن باید شناخته شود درک کنید.
با آموزش طلا و جواهرسازی طلاپیشه همراه باشید؛ در مطالب آموزشی بعدی، ویژگیها و خواص فلزات و آلیاژهای مورد استفاده در طلاسازی را از زاویه کاربردی و کارگاهی بررسی میکنیم.
توصیه برای مطالعه بیشتر:
روشهای صحیح استفاده از دستگاه لیزر فایبر در طلاسازی
لحیم کاری طلا؛ آموزش اصولی کنترل حرارت و لحیمکاری مرحلهای
طلاپیشه در ایتا و بله
با عضویت در کانالهای طلاپیشه در بله و ایتا، میتوانید از فیلمهای آموزش عملی طلاسازی، نکات کاربردی طلا و جواهرسازی قیمت روزانه طلا و نقره دسترسی داشته و از فرصت طرح سوال و اشکال برخوردار شوید.
اگر به طلاسازی، جواهرسازی و مهارتهای کارگاهی علاقه دارید، عضویت در کانالها را از دست ندهید. 👇
📌 طلاپیشه؛ مرجع آموزش رایگان طلاسازی
